از سوغات فرنگ تا روز ملی سینما: داستان شگفت‌انگیز هدیه‌ای که تاریخ و هنر ایران را برای همیشه تغییر داد

سلام به شما علاقه‌مندان به داستان‌های شگفت‌انگیز تاریخ! آیا می‌دانستید یکی از بزرگترین هنرهای قرن بیستم، یعنی سینما، کار خود را در ایران نه در یک سالن عمومی، بلکه به عنوان یک «سوغات فرنگ» و هدیه‌ای از طرف یک پادشاه برای زنان دربارش آغاز کرد؟ این، داستان باورنکردنی هدیه‌ای است که سفری غیرمنتظره را طی کرد و هنر و تاریخ یک مملکت را برای همیشه دگرگون ساخت.

یک هدیه برای حرم‌سرا: تولد سینما در دربار قاجار

داستان از سال ۱۲۷۹ شمسی (۱۹۰۰ میلادی) و سفر مظفرالدین شاه قاجار به فرانسه آغاز می‌شود. شاه در این سفر با دستگاهی عجیب و جادویی به نام «سینماتوگراف» آشنا شد و آنچنان مجذوب تصاویر متحرک آن شد که بی‌درنگ به میرزا ابراهیم خان عکاسباشی، عکاس مخصوص دربار، دستور داد تا آن دستگاه را تهیه کرده و طرز کارش را بیاموزد. هدف اولیه شاه، بردن این سرگرمی جدید به عنوان هدیه‌ای خاص برای زنان حرم‌سرای خود بود.

در همان زمان، مراسم کارناوال گل در فرانسه برپا بود و میرزا ابراهیم خان عکاسباشی از این فرصت استفاده کرد و با فیلمبرداری از این مراسم، نام خود را به عنوان اولین فیلمبردار ایرانی در تاریخ ثبت کرد. به این ترتیب، سینما که در غرب هنری اجتماعی بود و در میان عامه مردم رشد می‌کرد، در ایران کار خود را به عنوان یک هنر درباری و اشرافی آغاز کرد.

جدول زمانی: سفر پرماجرای سینما در ایران

این جدول، مسیر پرفراز و نشیب ورود و رشد سینما در ایران را به خوبی نشان می‌دهد:

اولین‌های تاریخ سینمای ایران

سفر سینما در ایران، با نام‌های پیشگامی گره خورده است که مسیر را برای آیندگان هموار کردند:

• اولین فیلمبردار ایرانی: میرزا ابراهیم خان عکاسباشی
• اولین سالن سینمای عمومی: افتتاح توسط میرزا ابراهیم خان صحاف باشی
• اولین فیلمساز حرفه‌ای و تحصیل‌کرده: خان بابا معتضدی
• اولین سینما برای بانوان: سینما پری، تأسیس توسط خان بابا معتضدی که معتقد بود: «تا زمانی که نیمی از جامعه نتوانند از سینما استفاده کنند، به تعداد تماشاگران اضافه نخواهد شد!»
• اولین فیلم ناطق ایرانی: «دختر لر»، به کارگردانی عبدالحسین سپنتا
• اولین بازیگر زن سینمای ایران: صدیقه (روح‌انگیز) سامی‌نژاد، بازیگر فیلم «دختر لر»

نتیجه‌گیری: قدرت فراموش‌نشدنی یک هدیه تأثیرگذار

آن هدیه و سوغات شخصی مظفرالدین شاه، سفری طولانی را طی کرد. از انحصار دربار خارج شد، با انقلاب مشروطه به میان مردم آمد، با همت پیشگامانش حرفه‌ای شد و در نهایت به هنری ملی و تأثیرگذار تبدیل گشت.

امروزه، ما هر سال ۲۱ شهریور ماه را به یاد روز ورود همان سینماتوگراف به ایران، به عنوان روز ملی سینما جشن می‌گیریم. این داستان به ما یادآوری می‌کند که یک هدیه، اگر با کنجکاوی و نگاهی نو انتخاب شود، می‌تواند بسیار فراتر از یک شیء ساده باشد. به راستی که هدایای ما حتی می‌توانند بر تاریخ و هنر یک مملکت نیز اثرگذار باشند!

پرسش‌های متداول (FAQ)

۱. اولین فیلم‌هایی که در دربار قاجار نمایش داده می‌شد چه بود؟

پس از بازگشت شاه از فرنگ، فیلم‌هایی کوتاه از مراسم‌های دربار، مسافرت‌های شاه، شیرهای سلطنتی و اتفاقات روزمره زندگی اشراف تهیه و در خانه‌های شاهزادگان و اعیان به نمایش درمی‌آمد.

۲. فیلم «دختر لر» درباره چه بود و چرا اینقدر اهمیت دارد؟

این فیلم، داستان دختری به نام گلنار است که در قهوه‌خانه‌ای در لرستان کار می‌کند و توسط یک مأمور دولت به نام جعفر نجات پیدا می‌کند. اهمیت این فیلم در این است که اولین فیلم ناطق ایرانی بود و برای اولین بار یک زن ایرانی (صدیقه سامی‌نژاد) در آن به ایفای نقش پرداخت که در آن زمان، حرکتی بسیار جسورانه و تاریخ‌ساز بود.

۳. چرا خان بابا معتضدی تصمیم گرفت سینمای مخصوص بانوان تأسیس کند؟

او یک فیلمساز تحصیل‌کرده و روشنفکر بود و به خوبی درک می‌کرد که سینما به عنوان یک هنر-صنعت، برای رشد به مخاطب نیاز دارد. او متوجه شد که با توجه به شرایط فرهنگی آن زمان، نیمی از جمعیت کشور (زنان) از این هنر محروم هستند. او با تأسیس سینمایی که زنان و مردان بتوانند در آن (در دو سمت جداگانه) فیلم ببینند، نقشی کلیدی در عمومی‌تر شدن و رشد اقتصادی سینما ایفا کرد.

و حالا از شما می‌پرسیم: اگر شما می‌توانستید یک «هدیه» یا یک تکنولوژی جدید را به ایران ۱۰۰ سال پیش ببرید که تاریخ را تغییر دهد، آن هدیه چه بود؟